Συνέντευξη του μήνα – Robin Waterfield

Συνέντευξη του μήνα – Robin Waterfield
(συγγραφέας-μεταφραστής και μελετητής της κλασικής φιλολογίας)

Λοιπόν, μίλησέ μας λίγο για σένα. Γιατί επέλεξες την αρχαία ιστορία και γιατί τους κλασικούς;

Δεν τα επέλεξα ακριβώς, κατά κάποιο τρόπο οδηγήθηκα στους κλασικούς. Το σχολείο μου ήταν ένα παραδοσιακό βρετανικό ιδιωτικό σχολείο που έδινε βαρύτητα στη διδασκαλία λατινικών και ελληνικών. Ξεκίνησα λατινικά στα 8 και ελληνικά στα 10. Στα 13 μου, ήθελα να στραφώ στις σύγχρονες γλώσσες, γιατί το αγαπημένο μου μάθημα ήταν τα γαλλικά, όμως τα γερμανικά και τα αρχαία ελληνικά συνέπιπταν στο πρόγραμμα, άρα έπρεπε να διαλέξω. Πήγα λοιπόν στον υπεύθυνο καθηγητή μου και του είπα ότι ήθελα να αφήσω τα ελληνικά για τα γερμανικά. «Δεν θα το έκανα στη θέση σου», μου είπε, και δεν το έκανα. Συνέχισα με μισή καρδιά, όπως αντιμετωπίζουν οι περισσότεροι έφηβοι το διάβασμα, και έπρεπε να φτάσω στο πανεπιστήμιο για να ερωτευτώ πραγματικά τους κλασικούς. Στο τελευταίο έτος μου στο Μάντσεστερ, έπρεπε να διαλέξω φιλοσοφία ή ιστορία, που τα αγαπούσα και τα δύο. Τελικά έριξα κέρμα και βγήκε φιλοσοφία. Ξαναβρήκα την ιστορία περίπου 15 χρόνια μετά.

Ποιες προκλήσεις αντιμετώπισες κατά την εκμάθηση των ελληνικών και ειδικά των αρχαίων; 

Όταν ξεκινάς να μαθαίνεις ελληνικά στην τρυφερή ηλικία των 10 ετών, η γνώση χτίζεται αργά, σταδιακά, αλλά εγώ ήμουν γρήγορος, οπότε καλύτερα!

Το παραδοσιακό μου σχολείο είχε κάνει σύστημα την εκμάθηση της γραμματικής δια της επανάληψης· επανάληψη ξανά και ξανά, στις κύριες κλίσεις των ρημάτων, π.χ., μέχρι να τα μάθεις καλά. Φυσικά, συνάντησα πολλές δυσκολίες στο μεταξύ, λογικά αυτές που έχουν όλοι: τα αγγλικά δεν είναι κλιτή γλώσσα, οπότε έπρεπε να εξοικειωθώ με τη γραμματική, επίσης, δυσκολεύτηκα πολύ στην Ομηρική γλώσσα και στην ποίηση γενικά (ακόμα δυσκολεύομαι κάποιες φορές, βλέπε χορικά άσματα Ευριπίδη!). Έπειτα, όταν στα 16 μου άρχισα να μαθαίνω τους τόνους, δυσκολεύτηκα πάλι, ειδικά γιατί όταν οι Άγγλοι μιλούν αρχαία ελληνικά, τα τονίζουν όπως τα αγγλικά, αγνοώντας την κανονική προφορά, οπότε δεν ήταν εύκολο να θυμάμαι πού έμπαινε ο τόνος σε κάθε(-κάθε) λέξη! Οι συνηθισμένες δυσκολίες δηλαδή!

Πώς βλέπεις τη μετάφραση των κλασικών; Ποιες προκλήσεις περιέχει και πώς σε αποζημιώνει συγκεκριμένα αυτό το είδος μετάφρασης; 

Αγαπώ πολύ τη μετάφραση. Με ευχαριστεί σχεδόν όσο τίποτα άλλο. Συνήθως καταφέρνω να καταλάβω όχι μόνο τι προσπαθεί να πει ο αρχαίος συγγραφέας, αλλά και κάποιες από τις λανθάνουσες αποχρώσεις του λόγου του. Η πρόκληση είναι να μεταφράσεις έτσι που να μην πιάνεις μόνο τα επιφανειακά μηνύματα, αλλά και κάτι από αυτές τις λανθάνουσες αποχρώσεις –και όλα αυτά να τα εκφράσεις σε άπταιστα αγγλικά! Παρόλο που σπάνια φτάνεις το τέλειο, σου δίνει τόσο μεγάλη χαρά όταν το κάνεις ή όταν το πλησιάζεις! Είναι πάρα πολύ σημαντικό αυτό που θα πω τώρα: οι μεταφραστές πρέπει να είναι όσο καλοί γίνεται στην ξένη γλώσσα, αλλά αυτό δεν αρκεί, πρέπει να έχουν και πραγματικά καλό ένστικτο στη μητρική τους. Διαβάζω πολλά αγγλικά κείμενα διαφορετικού περιεχομένου, τόσο λογοτεχνία όσο και άλλα, κάτι που τροφοδοτεί σίγουρα τη μεταφραστική μου ικανότητα. 

Έχεις αγαπημένο αρχαίο συγγραφέα/φιλόσοφο; Γιατί τον ξεχωρίζεις;  

Ο αγαπημένος μου αρχαίος συγγραφέας είναι αυτός που κάθε φορά μεταφράζω! Η ευχαρίστηση της δουλειάς προκύπτει και από τη διαδικασία της μετάφρασης και από το περιεχόμενο. Αν έπρεπε να διαλέξω έναν και μόνο συγγραφέα, λογικά θα διάλεγα τον Πλάτωνα για την ιδιοφυή του σκέψη και γραφή. Είναι εύκολο, βέβαια, να «τυφλωθεί» κανείς από την πνευματική λάμψη του Πλάτωνα και να μην φτάσει να αμφισβητήσει κάποιες ιδέες του – ειδικά την αντιδημοκρατική του πολιτική. Με μικρή διαφορά, δεύτερο θα έλεγα τον Ηρόδοτο. 

Αυτή την περίοδο γράφεις ένα βιβλίο που θα περιέχει μια γενική ιστορία των Αρχαίων Ελλήνων από το 700 έως το 30 π.Χ. περίπου. Πώς πάει; Πώς διαχειρίζεσαι όλες τις υπάρχουσες πληροφορίες; 

Νομίζω ότι πάει καλά, αλλά έχω πολύ δρόμο ακόμα μπροστά μου (πρέπει να παραδώσω σε περίπου 10 μήνες). Μερικές φορές αισθάνομαι βαριά την ευθύνη: το βιβλίο θα εκδοθεί από τον οίκο Oxford University Press, οπότε θα έχει το ανάλογο κύρος που πιθανόν να προσελκύσει πολλούς αναγνώστες –ολόκληρη την επόμενη γενιά φοιτητών και φανατικών της ιστορίας (που είναι το κοινό-στόχος μου). Και κυκλοφορούν και αρκετές γενικές ιστορίες της Αρχαίας Ελλάδας, οπότε δεν υπάρχει λόγος να προστεθεί ένα ακόμα έργο, αν δεν είναι εξαιρετικό. Καλά, αυτό θα το δούμε! Σίγουρα, όμως, γράφω παραπάνω από όσο χρειάζεται και θα χρειαστεί να το περάσω ένα πολύ σοβαρό δεύτερο χέρι μετά. Και, φυσικά, η υπάρχουσα βιβλιογραφία είναι αχανής: πρέπει ξαφνικά να μάθω…ουσιαστικά, τα πάντα! Η λίστα αυτών που πρέπει να διαβάσω φτάνει τις 200 σελίδες! Χάρη στην υποστήριξη της γυναίκας μου, έχω καταφέρει και δουλεύω περίπου 13 ώρες την ημέρα, κάθε μέρα, για πάνω από ένα χρόνο πλέον, απολαμβάνοντας κάθε λεπτό αυτού του χρόνου. Παρά τον όγκο του διαβάσματος, τα βλέφαρά μου σπάνια βαραίνουν από κούραση. Έχω μια μεγάλη συλλογή βιβλίων εδώ στο σπίτι μου και πηγαίνω πού και πού στην Αθήνα για τα υπόλοιπα.

Έχει μεταφραστεί κάποιο από τα έργα σου; 

Σπάνια, βέβαια, μια μετάφραση μεταφράζεται σε άλλη γλώσσα, αλλά για κάποιο λόγο μία από τις 25 περίπου μεταφράσεις μου έχει πράγματι μεταφραστεί περαιτέρω: η μετάφρασή μου στο έργο του Πλάτωνα Πολιτικός έχει μεταφραστεί στα κινέζικα! Υποθέτω δεν θα βρήκαν κάποιον εκεί που να γνωρίζει αρκετά καλά αρχαία ελληνικά. Τα δικά μου βιβλία τώρα: τα βιβλία μου για παιδιά έχουν κυκλοφορήσει σε πολλές γλώσσες, όπως και η βιογραφία του Χαλίλ Γκιμπράν και το βιβλίο μου σχετικά με την ύπνωση, Hidden Depths. Οι ξένοι εκδότες δεν έχουν επιλέξει ιδιαίτερα τα βιβλία μου περί ιστορίας: κάποια κυκλοφορούν στα ισπανικά, αλλά τρία από αυτά θα τα βρείτε στα νέα ελληνικά:

το Athens: A History, που δημοσιεύτηκε από τις εκδόσεις Ενάλιος με τίτλο Αθήνα,
το Xenophon’s Retreat που δημοσιεύτηκε από τις εκδόσεις Ψυχογιός με τίτλο Ξενοφών: Η Κάθοδος των μυρίων
και το Why Socrates Died που δημοσιεύτηκε από τις εκδόσεις Ψυχογιός με τίτλο Σωκράτης: Η Ζωή του, ο Θάνατός του.