Συνέντευξη του μήνα – Νίκος Σαραντάκος

Συνέντευξη του μήνα – Νίκος Σαραντάκος
(Μεταφραστής στην ΕΕ)

 Αγαπούσα από νέος τη λογοτεχνία. Φοιτητής στο ΕΜΠ, διάβαζα πολλή αγγλόφωνη λογοτεχνία κι έτσι όταν αργότερα αποφάσισα την τελευταία στιγμή να μη φύγω για μεταπτυχιακά στις ΗΠΑ η μετάφραση ήταν μια ελκυστική προσωρινή λύση –που τελικά έγινε μόνιμη! Συνεργαζόμουν με έναν εκδοτικό οίκο για τα λογοτεχνικά και με έναν άλλον για μεταφράσεις βιβλίων πληροφορικής (ένας κλάδος που τότε ήταν στα σπάργανα, στη συνέχεια μεσουράνησε για καμιά δεκαριά χρόνια και τώρα έχει σχεδόν εκλείψει). Μια μέρα είδα μιαν αγγελία στην εφημερίδα για έναν διαγωνισμό της ΕΟΚ (έτσι τη λέγαν τότε) και… τα υπόλοιπα είναι ιστορία.

Τα πλεονεκτήματα της δουλειάς στην ΕΕ είναι πολλά, πέρα από τον καλό μισθό -θα ξεχώριζα δύο: ότι έχεις πολλούς ταλαντούχους ανθρώπους για συναδέλφους και ότι κάποιος παθιασμένος με τις γλώσσες πάντοτε θα βρίσκει κάτι ενδιαφέρον μέσα στο πολυγλωσσικό περιβάλλον όπου ζούμε και δουλεύουμε. Θα ζήλευα κάποιους, λίγους, μεταφραστές λογοτεχνίας, που έχουν την τύχη και τη δυνατότητα να ασχολούνται συνεχώς με πράγματα που τους συναρπάζουν (αλλά μπορεί άραγε αυτό να κρατήσει 20 χρόνια;) αλλά, πέρα από αυτούς, νομίζω πως έχω την τύχη να εργάζομαι στο καλύτερο περιβάλλον που μπορεί να βρεθεί για έναν μεταφραστή που αγαπάει τη μετάφραση.

Ποιες είναι οι ιδιαιτερότητες των ευρωπαϊκών κειμένων και ποιες ειδικές προκλήσεις/δυσκολίες αντιμετωπίζετε κατά τη μετάφρασή τους;

Είναι κείμενα της δημόσιας διοίκησης, οπότε μπορεί να έχουν και νομοθετικές συνέπειες, άρα χρειάζεται συνέπεια στην ορολογία και ακρίβεια στην έκφραση. Η ορολογία είναι βασικό πρόβλημα, διότι χρειάζεται εναρμόνιση με όσα συνηθίζονται στην Ελλάδα –γι’ αυτό και είναι απαραίτητη η επικοινωνία με την ελληνική δημόσια διοίκηση.

Επίσης, τα κείμενα πιάνουν πολύ πλατιά γκάμα θεμάτων, και πολλές φορές σε αρκετό βάθος, οπότε πρέπει κανείς να είναι εξοικειωμένος με όλους σχεδόν τους τομείς. Ειδικά στο Κοινοβούλιο, πρέπει επίσης να παρακολουθεί ο μεταφραστής την τρέχουσα πολιτική πραγματικότητα στον κόσμο, ώστε να ξέρει σε γενικές γραμμές τι συμβαίνει στις διάφορες περιοχές του κόσμου που απασχολούν την επικαιρότητα.

Παρά το γεγονός ότι η ΕΕ έχει 24 επίσημες γλώσσες, η γνώση μιας από τις «μικρότερες» γλώσσες δεν είναι πια καθοριστικό προσόν όπως παλιότερα, διότι από το 2004 και μετά χρησιμοποιούνται ενδιάμεσες γλώσσες, για παράδειγμα ένα λιθουανικό κείμενο μεταφράζεται πρώτα στα αγγλικά και από εκεί στα ελληνικά. Αντιθέτως, είναι σχεδόν υποχρεωτικό πια να έχεις γλώσσες εργασίας τουλάχιστον δύο από τις τρεις «μεγάλες» (αγγλικά-γαλλικά-γερμανικά), ει δυνατόν και τις τρεις.

Τι θα συμβουλεύατε έναν νέο μεταφραστή που ξεκινά τώρα τη σταδιοδρομία του στον κλάδο;

Να βεβαιωθεί ότι αγαπάει αυτό που κάνει και δεν είναι μια λύση ανάγκης.

Και αν κάτι δεν του πηγαίνει καλά στο κείμενο που μεταφράζει, να το ξανακοιτάζει, και τρίτη και τέταρτη φορά, ακόμα κι αν είναι κάτι φαινομενικά αυτονόητο. Κι αν δουλεύει με μεταφραστικές μνήμες, να ξανακοιτάζει τα «πράσινα» (τις αντιστοιχίες κατά 100% που πολλές φορές εξαπατούν).

Και μια φορά στο τόσο να κάνει κάτι εντελώς άλλο από το κυρίως αντικείμενο ενασχόλησής του –ας πούμε, να μεταφράσει ένα ποίημα.

Από το ιστολόγιο, τα άρθρα και τα βιβλία σας είναι προφανές το ενδιαφέρον σας για τη γλώσσα και τη λογοτεχνία. Πώς ξεκίνησε αυτό το ενδιαφέρον και τι βρίσκετε πιο “συναρπαστικό” σε αυτές τις εξερευνήσεις σας;

Το ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία υπήρχε «από πάντα», τόσο από δική μου κλίση όσο και από οικογενειακές καταβολές. Επιπλέον, όταν βρέθηκα στο πολυγλωσσικό περιβάλλον του Λουξεμβούργου συνειδητοποίησα πιο καθαρά αντιστοιχίες και αναντιστοιχίες ανάμεσα στις διάφορες γλώσσες, καθώς και φαινόμενα όπως γλωσσικά δάνεια και αντιδάνεια.

Η ιστορία των λέξεων είναι ένα είδος ανθρωπολογίας και γι’ αυτό με συναρπάζει ιδιαίτερα.

Στο παρελθόν έχετε μεταφράσει και λογοτεχνία. Ποιο από τα λογοτεχνικά έργα που μεταφράσατε θα ξεχωρίζατε και γιατί;

Δεν έχω μεταφράσει πάρα πολλά. Θα ξεχώριζα τον Κόκκινο θερισμό του Ντάσιελ Χάμετ. Επειδή μου άρεσε πολύ ο Χάμετ και τον έχω διαβάσει όλον κι επειδή ήταν μια ώριμη μετάφραση.

Ποια είναι η γνώμη σας για το μέλλον της μετάφρασης γενικότερα και της λογοτεχνικής μετάφρασης ειδικότερα;

Για το μέλλον της μετάφρασης γενικά δεν είμαι και πολύ αισιόδοξος, με την έννοια ότι η αυτόματη μετάφραση προχωράει αρκετά γρήγορα τουλάχιστον για όχι απαιτητικά κείμενα. Η λογοτεχνική μετάφραση μπορεί να μην απειλείται τόσο άμεσα από τα «μηχανάκια», αλλά κινδυνεύει από τις πολύ χαμηλές αμοιβές που συνήθως δίνονται, τουλάχιστον στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια της κρίσης. Από κακοπληρωμένους μεταφραστές είναι πιο δύσκολο να βγουν καλές μεταφράσεις,  και οι εύποροι χομπίστες δεν επαρκούν.