Συνέντευξη του μήνα – Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη

Συνέντευξη του μήνα – Κλεοπάτρα Ελαιοτριβιάρη
(μεταφράστρια – αντιπρόεδρος ΠΕΕΜΠΙΠ)

Μίλησέ μας λίγο για σένα. Πώς ξεκίνησες να ασχολείσαι με τη μετάφραση;

Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, μια οικογενειακή φίλη μίλησε στη μητέρα μου για το Τμήμα Ξένων Γλωσσών Μετάφρασης και Διερμηνείας του Ιονίου Πανεπιστημίου στην Κέρκυρα, του οποίου την ύπαρξη ως τότε αγνοούσα. Ήμουν μαθήτρια Λυκείου, μάθαινα ήδη από μικρή αγγλικά και γαλλικά, δεν είχα την παραμικρή ιδέα για τον «επαγγελματικό προσανατολισμό» μου, αλλά είχα μια σχετική «άνεση», ας το πούμε, στην εκμάθηση ξένων γλωσσών και, κάπως έτσι, άρχισα να προετοιμάζομαι για τις εξετάσεις εισαγωγής στο Ιόνιο. Έκανα φροντιστήριο τόσο στη μετάφραση, αγγλικά και γαλλικά, ευθεία και αντίστροφη (από και προς τις ξένες γλώσσες), όσο και στην έκθεση και την τεχνική της περίληψης. Το 1993 πέρασα τις εξετάσεις και κάπως έτσι άρχισαν όλα. Τα ισπανικά είναι η τρίτη γλώσσα εργασίας μου και προέκυψαν αργότερα, στο πλαίσιο των σπουδών μου.

Συνεργάζεσαι με μεταφραστικά γραφεία, αλλά και εκδοτικούς οίκους. Σύγκρινε τις δύο εμπειρίες, «τεχνικής» και λογοτεχνικής μετάφρασης.

Οι δύο εμπειρίες είναι πολύ διαφορετικές, αλλά και αλληλένδετες. Για μένα, η καθημερινή τριβή με πάσης φύσεως κείμενα είναι τεράστιο σχολείο. Ειδικά όταν έχεις τη δυνατότητα να συνεργάζεσαι με έμπειρους συναδέλφους που ελέγχουν τη δουλειά σου. Η εποικοδομητική κριτική και η δυνατότητα να βλέπεις τη δουλειά σου διορθωμένη από ένα δεύτερο μάτι, με επαγγελματισμό και σοβαρότητα, χωρίς εγωισμούς και παρωπίδες, σε βοηθάει να βλέπεις σφαιρικά και αντικειμενικά όλες τις πιθανές λύσεις που έχεις στη διάθεσή σου. Γιατί η μετάφραση πολύ σπάνια είναι άσπρο-μαύρο. Οι μεταφραστικές επιλογές τείνουν στο άπειρο και ο χρόνος που έχεις στη διάθεσή σου μέχρι την παράδοση του έργου είναι πάντα πεπερασμένος. Οπότε πρέπει να κλωθογυρίσεις στο μυαλό σου όλες τις πιθανές λύσεις στον ελάχιστο χρόνο για να καταλήξεις στην πιο ικανοποιητική, συνυπολογίζοντας ουκ ολίγους παράγοντες κάθε φορά, ανάλογα με το είδος του κειμένου, το ύφος του συγγραφέα, το κοινό στο οποίο απευθύνεται το κείμενο κ.λπ. Από ’κει και πέρα, η μετάφραση της λογοτεχνίας είναι για μένα μια μαγική διεργασία. Αγαπάω τη δουλειά μου, είτε μεταφράζω αμοιβαία κεφάλαια είτε τον κώδικα δεοντολογίας για τους εργαζομένους της Χ εταιρείας. Αλλά η λογοτεχνική μετάφραση είναι έρωτας. Νιώθω πολύ τυχερή που μου δόθηκε η ευκαιρία να μεταφράσω λογοτεχνία. Είναι μια δουλειά πολύ απαιτητική, αλλά και εξόχως συναρπαστική. Απαιτούνται ατελείωτες ώρες έρευνας και εργασίας για να ολοκληρωθεί η μετάφραση ενός λογοτεχνικού έργου. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για την «τεχνική» μετάφραση. Νομίζω ότι ελάχιστοι άνθρωποι εκτός του σιναφιού συνειδητοποιούν την εγκεφαλική δουλειά του μεταφραστή. Οι περισσότεροι έχουν την αίσθηση ότι ο μεταφραστής είναι ένα «μηχανάκι» που έχει καταπιεί μερικά λεξικά. (Γέλια).

Για τη λογοτεχνική μετάφραση, τι δυσκολίες αντιμετωπίζεις και πώς τις επιλύεις; Μίλησέ μας ειδικότερα για τον Πέδρο Χουάν Γκουτιέρες, τον συγγραφέα που μεταφράζεις «κατά συρροή». 

Πριν από λίγους μήνες ολοκλήρωσα τη μετάφραση του έβδομου βιβλίου (κατά σειρά έκδοσης στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο) του Κουβανού συγγραφέα Πέδρο Χουάν Γκουτιέρες. Το γεγονός ότι μελετάω και μεταφράζω το έργο του Γκουτιέρες, αλλά και τις περισσότερες από τις συνεντεύξεις του στα ελληνικά έντυπα και ηλεκτρονικά ΜΜΕ από το 2004 με έχει βοηθήσει πολύ να «μπω», κατά κάποιον τρόπο, στο σύμπαν του συγγραφέα, αν και κάθε βιβλίο αποτελεί ένα ξεχωριστό μικρόκοσμο. Οι μεταφραστικές δυσκολίες αφορούν κατά κύριο λόγο πραγματολογικά στοιχεία σε σχέση με την Κούβα, αλλά και την αργκό της Αβάνας την οποία ο συγγραφέας αγαπά πολύ και αποτυπώνει στο έργο του. Είχα τη χαρά και την τιμή να γνωρίσω τον συγγραφέα από κοντά και είναι πάντα στη διάθεσή μου για να λύσει τις απορίες μου και να μου δώσει διευκρινίσεις. Προσπαθώ, ωστόσο, πριν τον ενοχλήσω, να έχω εξαντλήσει κάθε άλλη διαθέσιμη πηγή, είτε ψάχνοντας σε λεξικά και στο διαδίκτυο, είτε απευθυνόμενη σε φίλους από τη Λατινική Αμερική που μπορούν να με διαφωτίσουν. Μια άλλη ιδιαιτερότητα του Γκουτιέρες είναι η ωμή, σχεδόν χυδαία γλώσσα και οι απροκάλυπτες σεξουαλικές σκηνές που κυριαρχούν στα μυθιστορήματά του. Τα σημεία αυτά θέλουν επίσης ιδιαίτερη προσοχή, ο μεταφραστής καλείται να μεταφέρει το πρωτότυπο στη γλώσσα του χωρίς ηθικούς ή άλλους φραγμούς, χωρίς προσπάθειες λογοκρισίας ή λείανσης της γλώσσας και του ύφους του συγγραφέα. Το στοίχημα είναι μεγάλο. Έχω δεχτεί συγχαρητήρια για τη μεταφορά των ερωτικών σκηνών του Γκουτιέρες στα ελληνικά! (Γέλια).

Ποιες είναι οι ιδιαιτερότητες της ισπανικής γλώσσας και της ισπανόφωνης λογοτεχνίας ειδικότερα; 

Δεν νομίζω ότι μπορώ εύκολα να επισημάνω τις ιδιαιτερότητες της ισπανικής γλώσσας σε σχέση με την αγγλική, τη γαλλική ή την ελληνική. Κάθε γλώσσα έχει τις δικές τις ιδιαιτερότητες, κάθε συγγραφέας έχει το δικό του ύφος, κάθε λογοτεχνικό έργο παρουσιάζει τις δικές του μεταφραστικές δυσκολίες σε διάφορα επίπεδα. Αυτό που πρέπει ωστόσο να σημειωθεί είναι ότι ο όρος «ισπανόφωνη λογοτεχνία», μπορεί να έχει ως βάση την ισπανική γλώσσα, αλλά η ισπανική γλώσσα δεν είναι μία: τα ισπανικά της Κούβας, του Μεξικού, της Αργεντινής κ.λπ. έχουν σημαντικές και διόλου αμελητέες διαφορές. Οι παγίδες για τον ανυποψίαστο μεταφραστή είναι πολλές και η έρευνα σώζει ζωές!

Πώς βλέπεις το μεταφραστικό τοπίο στο χώρο των εκδόσεων;

Δεν νομίζω ότι υπάρχει κανένας επιχειρηματικός κλάδος στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια που δεν έχει πληγεί από την κρίση. Ο χώρος των εκδόσεων δεν αποτελεί εξαίρεση. Οι συζητήσεις στον εκδοτικό χώρο για θέματα όπως το ηλεκτρονικό βιβλίο ή η «πάλη» μεταξύ «ευπώλητης» και «σοβαρής» λογοτεχνίας δίνουν και παίρνουν. Έχω την αίσθηση ότι πολλοί εκδότες προσπαθούν να μειώσουν το «ρίσκο» επενδύοντας σε πιο «ασφαλείς» εκδοτικές επιλογές και, φυσικά, η πλειονότητα των εκδοτών κυνηγά το επόμενο μπεστ σέλερ. Σε κάθε περίπτωση όμως, ένας εκδότης που σέβεται το αναγνωστικό κοινό, και το προϊόν που παράγει, οφείλει να σέβεται τη δουλειά των συγγραφέων, των μεταφραστών και των επιμελητών, αλλά και όλων των υπόλοιπων επαγγελματιών που μετέχουν στην παραγωγή κάθε βιβλίου, σε όλα τα επίπεδα.

Τι συμβουλές θα έδινες σε έναν μεταφραστή στην αρχή της σταδιοδρομίας του;

Να έχει τα μάτια του ανοιχτά, να αμφισβητεί και να ελέγχει πάντα τη δουλειά του και να είναι ανοιχτός στην καλοπροαίρετη κριτική. Επίσης, να είναι πολύ προσεκτικός σε κάθε νέα συνεργασία, να επιδιώκει την υπογραφή συμβάσεων με ξεκάθαρους όρους και να μη διστάζει να ζητά τη συμβουλή και την καθοδήγηση συναδέλφων με μεγαλύτερη εμπειρία. Είναι πολύ θετικό το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια μέσω των μεταφραστικών ενώσεων, των φόρουμ, αλλά και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η ενημέρωση μεταξύ των επαγγελματιών της μετάφρασης για πάσης φύσεως εργασιακά θέματα είναι πολύ μεγαλύτερη.